Pohon Podcast

WAT WIJ DOEN

Visuele Identiteit, Motion Graphics, Application, Podcast, 2022

HET PROJECT

Met de Pohon Podcast showcase laten we de potentie zien van een nieuwe podcast. Deze podcast gaat over de oorsprong van jouw identiteit. “Elk verhaal is geworteld in ervaring en perceptie, maar wat is de oorsprong? En hoe heeft het jou gevormd tot de persoon die je bent? In deze podcast gaan we op zoek.” Coming soon!

Showcase

Pilot aflevering 1 – Bente & Eduard Bergmans

Pohon Podcast Applicatie

Social media post

Instagram post 1 - Familiedag uitnodiging

Instagram post 2 - Transition

Instagram post 3 - Afl. 4

Instagram Post 4 - Afl. 3

Instagram Post 5 - Pohon Podcast Logo animatie

Instagram post 6 - Afl. 2

Instagram post 7 - Afl. 1

Instagram post 8 - vlag

Instagram post 9 - Host Bente Bergmans

Design Research

MEER INFORMATIE

Pohon Podcast is ontwikkeld als afstudeerproject op Luca School of Arts, Gent. Voor de afsluiting van de bachelor Visual Design (studio Grafische) is een uitgebreid vooronderzoek nodig.

Inleiding

1 juni 2020. Ik sta op de Dam in Amsterdam tussen duizenden mensen tijdens de eerste grote anti-racisme demonstratie van de Black Lives Matters beweging in Nederland. De aanleiding is niemand ontgaan, de urgentie is duidelijk. Er moet iets veranderen in de maatschappij hoe we omgaan met mensen van kleur, hoe beleid wordt gevormd in een structureel racistisch overheidssysteem, hoe elk jaar duizenden starters en ondernemers worden afgewezen vanwege hun achternaam of huidskleur. Het zwijgen over racisme is in 2020 tot een omslagpunt gekomen. Het vieren van diversiteit werd opnieuw urgent, essentieel, emotioneel en prominent in de politiek, media, onderwijs en jongerencultuur.

Het vieren van diversiteit?! Het zet mij aan het denken, als creatieve student van LUCA School of Arts, als twintiger, als Europeaan, als man van kleur, maar bovenal: als grafische vormgever. Hoe kan ik ook bijdrage aan het maatschappelijke debat door middel van design? Voor mijn vriendin en ik is diversiteit een rode draad in onze relatie. Of sterker nog: diversiteit is onze relatie. We hebben er altijd veel gesprekken over: over wie we zijn, waar we vandaan komen, over onze opvoeding, onze familiegeschiedenis, onze identiteit. Wat heeft ons gevormd tot wie we zijn? Mijn vriendin Bente is Indisch en tijdens hun familiedag van de familie Bergmans werd er zoveel verteld over de familiegeschiedenis. Ook hoe hun geschiedenis zich verhoudt met het koloniale verleden. Tijdens de koloniale periode hebben met name Europese grootmachten ten gunste van hun eigen gewin in andere delen van de wereld hun exclusieve soevereiniteit uitgeoefend. Grondgebieden werden uitgebreid met handelsposten en steden en dorpen werden benoemd tot nieuwe woonplaatsen voor de kolonisatoren. Deze periode heeft in totaal zo’n vierhonderd jaar geduurd, wat als gevolg heeft dat mensen, gezinnen en families zich verplaatsen, verspreiden en vormen op heel veel verschillende plekken en manieren. Mengvormen van culturen en tradities is daarvan een zichtbaar resultaat.

Nog steeds heeft de koloniale periode invloed op de tijd van nu. De familie van mijn vriendin woont deelt in Indonesië en deels in Nederland. Ook in mijn familie is er een geschiedenis die te maken heeft met het koloniale verleden en de banden tussen Nederland en de Caraïben. Ik was daar vroeger ook mee bezig. Helaas heb ik daar zelf nooit goed antwoord op gekregen hoe dat in mijn geval precies zit, maar ik wil heel graag mensen om mij heen blijven motiveren hun eigen zoektocht naar hun identiteit te starten. Zoeken naar je oorsprong kan verhelderend zijn om te begrijpen waar je nu bent in het leven. Ook als je denkt dat het allemaal voor de hand ligt. Deze persoonlijke ervaring deed mij beseffen dat identiteit en de vorming ervan veel meer wijdverspreid is dan we zelf denken.

Nu ik zelf ouder word en merk dat culturele identiteit een veel grotere rol speelt dan ik zelf had gedacht, wil ik hier meer mee doen, voor mezelf en andere jongeren die bezig zijn met hun identiteit. Ik wil anderen meegeven dat het zoeken naar je identiteit een verrijkend proces is. En niet iets is om je voor te schamen. Identiteit als onderwerp voor mijn bachelorproef komt voort uit een persoonlijke intrinsieke motivatie, ingegeven door een maatschappelijke urgentie. In de maatschappij zijn we steeds bewuster aan het worden over de verschillende identiteiten die er zijn. Ik merk dat in een gepolariseerde samenleving je steeds meer wordt gevraagd ‘een kant’ te kiezen. Ben je voor of tegen een bepaalde politieke partij? Of ben je links of rechts? Hoor je bij zwart of wit? Wanneer ben ik ‘Nederlands’? Of wanneer hoor je er ‘echt’ bij? Je identiteit is opgebouwd uit veel verschillende facetten. Je familiegeschiedenis speelt daarbij ook een rol. Ook het kolonialisme. Dat betekent dat als je die geschiedenis onderzoekt, je oorsprong niet ligt in één plek of cultuur, maar dit meer gelaagd is opgebouwd. In deze bachelorproef ga ik op onderzoek uit en daag ik je uit hetzelfde te doen. Terug naar de oorsprong van jouw identiteit.

Mijn dank gaat uit naar iedereen die geholpen heeft deze bachelorproef. Mijn vriendin Bente, haar vader Eduard Bergmans, mijn peercoach Fidel Storme, docenten van LUCA School of Arts in het bijzonder Saskia Wierinck, Kris Demey & Bruce Vansteenwinkel. Ook Ruben Annaert, David Adeyemo, Dries Voet, Max de Bever, Jill Andréka, Kato Trappers & Eline Van Looy - heel erg bedankt voor alle steun, advies en late uren die we hebben gemaakt op de academie om samen te gaan voor onze doelen.

Abstract

Pohon Podcast is het resultaat van het onderzoek dat is gedaan in het kader van de bachelorproef voor de bachelor Visual Design aan LUCA School of Arts te Gent (BE) met als centrale onderzoeksvraag: ‘Wat is de oorsprong van je identiteit?’. Met behulp van de onderzoeksmethode Lexicon of Design Research is deze onderzoeksvraag benaderd, geanalyseerd en gecontextualiseerd. Pohon Podcast grijpt de kans aan om te laten zien dat je niet één cultuur of afkomst bent of hebt. Met het bijbehorende multimedia platform wordt begrip gecreëerd voor ieders verhaal dat veel complexer verbonden is met de (koloniale) geschiedenis. Je bent niet alleen zwart of wit; ieders persoonlijke unieke verhaal doet er toe. Identiteit is altijd gevormd door meerdere elementen, meerdere indrukken en meerdere ervaringen. Passend bij de tijdsgeest van nu - waar samenlevingen steeds diverser worden - biedt Pohon Podcast verademing en reflectie. In de eerste serie afleveringen wordt er ingezoomd op de familie Bergmans; een familie met Indische roots met invloeden van onder meer Duitse, Nederlandse en Chinese voorouders. De vormgeving en uitstraling van Pohon Podcast is geïnspireerd op deze nationaliteiten.

Kernwoorden: #identiteit #diversiteit #roots #oorsprong #dialoog #lexicon #designresearch #podcast

Onderzoek

Om de centrale vraag ‘Wat is de oorsprong van je identiteit?’ te onderzoeken maak ik gebruik van de Lexicon of Design Research. Dit is een methode ontwikkeld door de Design Academy Eindhoven om design research vanuit verschillende invalshoeken te benaderen. Ik heb vier termen uit de lexicon gebruiken om mijn onderzoek te expliciteren.

Analyse

Het doel van analyseren is om beter begrip en inzicht te krijgen in de onderzoeksvraag. Het begrip identiteit wordt in de sociologie uitgelegd aan de hand van de theorie van de intersectionaliteit. Dit is bedacht door Kimberlé Crenshaw, een Amerikaanse rechtsgeleerde, burgerrechtenactiviste en hoogleraar aan onder andere de UCLA School of Law. Identiteit is niet één vastomlijnd gegeven, maar ontstaat vanuit de intersectionele benadering uit veertien assen waaruit je identiteit wordt gevormd. Denk bijvoorbeeld aan cultuur, inkomen, geslacht, huidskleur, etniciteit, religie, leeftijd en woonplaats. Door dit kruispunten denken geef je meer lading aan identiteit (Afbeelding: Identiteitsvorming (volgens Helma Lutz 2002)).

Ik ben geboren in de jaren ‘90, man, zwart, Nederlander, woonachtig in België. Maar ook student op het hoger onderwijs en ondernemer in de grafische sector. Ik ben zoon en kleinzoon van mijn familie en oudste neef van de familie. Al deze verschillende rollen en identiteitskenmerken zijn een unieke eenheid. Als persoon van kleur wordt mij vaak gevraagd wat ik vind van de aandacht in de politiek voor diversiteit en inclusief, diversiteitsbeleid bij wervingen op de arbeidsmarkt, van zwarte piet, waar ik vandaan kom of word ik in winkels in België het Engels aangesproken. Ik merk ook dat in een gepolariseerde samenleving je steeds meer wordt gevraagd ‘een kant’ te kiezen. Ben je voor of tegen een bepaalde politieke partij? Of ben je links of rechts? Hoor je bij zwart of wit? Wanneer ben ik ‘Nederlands’? Of wanneer hoor je er ‘echt’ bij? Niet alleen ik, ook alle jongeren worden geconfronteerd met deze vraag. De sociale identiteit is het bewustzijn van een persoon tot een bepaalde groep te behoren en door anderen als zodanig behandeld te worden. Je zoekt naar erkenning, naar aansluiting en verbondenheid met een bepaald gedachtegoed en normatief kader. Maar je uiterlijk, de manier hoe je praat, je achternaam of onbewuste vooroordelen (unconscious bias) van anderen kan ervoor zorgen dat je belemmerd wordt in je de zoektocht naar de oorsprong van je identiteit.
Identiteit is een breed begrip. Als je gaat kijken naar de oorsprong van identiteit, kun je dit onderverdelen naar verschillende sub-onderzoeken. Ga je op zoek naar de genetische oorsprong? Of kijk je naar de politieke identiteit van iemand? Of naar de identiteit van een groep waar iemand lid van is (groepsidentiteit)? Tijdens mijn onderzoek en in diverse feedbackrondes ben ik tot het inzicht gekomen om te gaan afbakenen. In mijn bachelorproef kies ik specifiek voor culturele identiteit en ik kies voor de insteek om de persoonlijke verhalen naar voren te brengen. Er zijn enorm veel platforms, festival, events, herdenkingen, historische feestdagen, programma’s en formats die gaan over het vieren van diversiteit en het belang onderstrepen om te weten waar je vandaan komt. Echter mis ik daarin altijd te persoonlijke benadering. Storytelling en persoonlijke verhalen kunnen als inspiratie en katalysator werken voor anderen om over hun schaamte heen te komen en óók hun verhaal te delen over hun familiegeschiedenis, hun ervaring met uitsluiting en te praten over de onzekerheid die gepaard kan gaan met de zoektocht naar je culturele identiteit.
In lijn met deze gedachte wil ik de lancering van mijn project ook verpakken in een persoonlijk verhaal. Ik kies hierbij bewust voor een podcast, omdat dit een toegankelijk middel is waarin letterlijk men een verhaal kan vertellen en dit uitgezonden kan worden op diverse streaming platforms zoals Spotify en Apple Podcast. De eerste reeks afleveringen wordt toegespitst op de familie Bergmans. De familie van mijn vriendin met Indische roots. Op zoek gaan naar de wortels van je eigen culturele identiteit is voor Bente een heel natuurlijk proces geweest. Haar vader en haar oom weten veel over de familiegeschiedenis en hebben ook een stamboomonderzoek gedaan aan de hand van allerlei archieven, dagboeken en verhalen die zij gehoord hebben van hún ouders. Op basis daarvan was de naam Pohon Podcast ook al snel bedacht; het Indonesische woord Pohon betekent boom. En net zoals een boom wortels heeft in een grond, die telkens maar opnieuw vertakken, zo gaat het ook bij het zoeken naar je culturele identiteit. Steeds meer komen er nieuwe lagen en vertakkingen bij. De oorsprong is niet één vaststaand gegeven.

Contextualisatie (historisch)

Contextualiseren is een onderzoeksmethode waarbij je het ontwerp plaatst binnen een actuele en/of geschiedkundige context. Dit wilde ik graag doen voor Pohon Podcast; juist omdat ik als ontwerper zelf geen persoonlijke affiniteit heb met de Indische cultuur, was het belangrijk om mij daarin te verdiepen en te zien wat het voor het ontwerp van Pohon Podcast kan betekenen. Uit boeken, een tentoonstellingsbezoek aan REVOLUSI! in het Rijksmuseum Amsterdam, online bronnen en gesprekken met mensen uit de Indische gemeenschap weet ik nu dat de relatie tussen Nederland en het hedendaagse Indonesië voorkomt uit een periode van jarenlange kolonialisme. Met de kennis van nú kunnen we spreken over een periode van structurele ongelijkheid, waarbij grenzen en grondgebieden in Indonesië steeds verder onder gezag van witte Europeanen kwamen te staan.

Ruim 450 jaar strijden Engelsen, Portugezen en Nederlanders om de macht op de Indische eilandengroep. Inzet is het alleenrecht op de handel in dure specerijen als kruidnagel en nootmuskaat. De Nederlanders worden in 1816 uiteindelijk de baas; de kolonie Nederlands-Indië is een feit. In de koloniale periode is er een duidelijke afbakening tussen groepen mensen. Voor Indonesiërs is het leven in de kolonie zwaar. De mensen die op het land werken worden de ‘koelies’ genoemd. Ze zijn niet gelijkwaardig aan de Nederlanders. De arbeiders krijgen weinig geld, en geen pauzes.
De bevolking bestaat uit grofweg drie groepen: Europeanen, ‘oosterlingen’ - zoals Chinese en Japanse landeigenaren - en ‘inlanders’ (Inlander was in de kolonie Nederlands-Indië de term om een autochtone bewoner aan te duiden). Elke groep heeft een eigen status, met bijbehorende rechten en plichten. Het is de bedoeling dat tussen de groepen weinig contact is, laat staan op het gebied van liefde en vriendschap - de rangorde is leidend. Toch gaan sommige mensen uit verschillende groepen relaties aan. Er ontstaat een vierde groep: Indo-Europeanen (kortweg: indo). Een indo is het nageslacht van een relatie/huwelijk uit een Europeaan en een Indonesisch persoon. Pas 129 jaar later in het jaar 1945 waarin de Japan in Azië en Duitsland in Europa worden verslagen en de Tweede Wereldoorlog verliezen, waait er een nieuwe revolutionaire wind door Indië en vormen Indonesiërs een eigen beweging richting onafhankelijkheid. De Nederlanders vertrekken in 1949 na een bloedige Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog, maar er blijft een hiërarchie bestaan in het nieuwe Indonesië. Zo draaien de rollen om: de oorspronkelijke bevolking wordt de nieuwe machthebbers, de Indo-Europeanen krijgen een minder belangrijke plek binnen de samenleving en vele Indische families vallen uiteen doordat bepaalde familieleden naar Nederland vertrekken in de jaren ‘50 en andere familieleden ‘kiezen’ voor het Indonesische burgerschap.
Tijdens het onderzoeksproces voor Pohon Podcast wilde ik kijken of ik het idee van scheidslijnen ook kan doorvertalen in een ontwerp. De scheidslijnen zijn zowel een geografische verwijzing in de zin van het grondgebied dan Nederland blijft uitbreiden als een verwijzing naar de scheidslijnen in de sociale verhoudingen tijdens de koloniale periode. Ik ben hiermee aan de slag gegaan, maar merkte dat het de focus weg haalde van het logo en het vlaggensysteem (daarover later meer). Hieronder enkele voorbeelden van deze optie die geen onderdeel maakt van het definitieve ontwerp:

[Video van oude pohon logo]
Uiteindelijk ben ik teruggegaan naar het logo dat ik al eerder in gedachte had, dat beter past bij mijn onderzoek. Namelijk dat elke identiteit bestaat uit verschillende delen die met elkaar in beweging zijn. Het logo heeft een fluïde look dat verbonden is met de identiteiten van verschillende culturen.

[video van nieuwe Pohon logo]

Video van oude pohon logo

Video van nieuwe pohon logo

Inspiratie

Het maken van een multimediaal platform zoals Pohon Podcast is geïnspireerd op ideeën van Omroep ZWART, Bob De Podcast en VPRO Zomergasten. Deze drie programma’s hebben elk een element dat ik interessant vind om nader te implementeren in mijn product.

Omroep Zwart is een nieuwe publieke omroep in Nederland die met name ernaar streeft zowel in de redactie, achter de schermen als in de inhoud van hun programma’s meer diversiteit te laten zien. Met name na de opleving van BLM-beweging heeft Omroep Zwart veel groei doorgemaakt in aantal leden. Hun missie is om meerstemmige en diverse verhalen te laten zien op de nationale televisie. Inhoudelijk vindt Pohon Podcast aansluiting bij de missie van Omroep Zwart.
Bob De Podcast heeft qua uitstraling precies neergezet wat ik ook bij Pohon probeer te doen. De podcast gaat over een dementerende vrouw die denkt dat ene Bob een kind bij haar verwekt heeft. Het idee van geheugenverlies komt terug in de vormgeving van de podcast. Net zoals bij Pohon Podcast wil ik met mijn vormgeving kunnen laten zien waarover het gaat.
Tot slot wil ik als inspiratie ook het TV-programma Zomergasten aanhalen. Dit is een interviewreeks van de publieke omroep VPRO waarbij een bijzondere gast vier uur lang wordt geïnterviewd over diepgaande thema’s en persoonlijke ervaringen. De gast mag ook een aantal dierbare video-, film- of TV-fragmenten laten zien. Op die manier krijg je dus een avondprogramma gecureerd door de gast zelf. Het element dat ik hiervan meeneem naar Pohon Podcast is dat de studio van Zomergasten zodanig is ontworpen en uitgevoerd dat het een spannend decor is voor een interview setting, maar niet té afleidend voor de kijkers. Juist die balans tussen speels en serieus is inspirerend.
De voornaamste inspiratie om aan de slag te gaan met de vormgeving voor Pohon Podcast zijn de vlaggen van landen. Een vlag is een abstracte tweedimensionale weergave van kleuren, vlakken of symbolen, meestal in een rechthoekige vorm. Dit is de inspiratie achter de vormgeving voor Pohon Podcast.
Er worden eigenlijk alleen maar primaire kleuren gebruikt in vlaggen, omdat deze het symbool van de vlag het beste weergeven en erg herkenbaar zijn. Vroeger tijdens doortochten over zee werd de vlag gehesen. Van een afstand kon men zo altijd zien welke partij eraan kwam varen. Primaire kleuren zoals rood en blauw zijn herkenbaar van verre, hierdoor was het gelijk duidelijk of het foute boel was of niet.
Er zijn op dit moment 210 landenvlaggen, maar in geen enkele vlag is de kleur paars aanwezig. Is dit nu toeval of heeft het met iets anders te maken? Wij hebben het antwoord. Paars wordt in geen enkele vlag toegepast omdat dit geen primaire kleur is. Paars is namelijk een mengsel van blauw en rood.

Synthese

Als ik alle ingrediënten die ik tijdens mijn onderzoek heb verzameld bij elkaar gooi, is het tijd om keuzes te maken.
De synthese en de visualisatie gaan in een ontwerpproces gelijktijdig. Al bij de start van de bachelorproef wist ik dat ik een podcast wilde neerzetten en als grafische vormgever zegt de look and feel álles over het product zelf. Bij het vertellen van persoonlijke verhalen die verbonden met een koloniaal verleden zit de kracht in de emotie en ervaring van de persoon die het vertelt. De vormgeving is daarin ‘slechts’ ondersteunend en hoeft niet dezelfde zware emotie te laten zien. De podcast is juist ook een platform dat naar de toekomst kijkt; naar de periode waar we nu in leven. Van dekolonisatie, van vrijheid, onafhankelijkheid en het vieren van diversiteit.

Een vormgeving voor Pohon Podcast moest daarom modern, flexibel en toegankelijk zijn. Ik heb er daarom voor gekozen de felle kleuren van de vlaggen te blijven toepassen, maar wel met een gradient eroverheen. Sommige ervaringen liggen meer in het verleden en vervagen naar de achtergrond. Ook moest de vormgeving passen bij de insteek van de eerste reeks van Pohon namelijk de reeks over de familie Bergmans; een naam die zijn oorsprong vindt in Duitsland, Nederland, en in een koloniale periode met invloeden van o.a. een Chinese voorouder zich voortzet in Indonesië. De eerste aflevering zet gelijk de toon: Bente nodigt haar eigen vader uit om te praten over hun familiegeschiedenis. Zij en haar vader dragen alle twee de naam Bergmans. In de eerste aflevering wisselen ze verhalen met elkaar uit over hoe hun culturele identiteit hen heeft gevormd. Ook de oorsprong van de naam en de familiestamboom wordt verder toegelicht. In de daarop volgende afleveringen nodigt Bente haar zussen en moeder uit om op die manier meerdere kantenvan de familie te belichten.

uit het familiearchief

Referenties:

Asian Raisins. (2022, 12 maart). Asian Raisins. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://asianraisins.nl

Australian National University, the. (z.d.). Writing an abstract. ANU. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.anu.edu.au/students/academic-skills/research-writing/journal-article-writing/writing-an-abstract

Beukers, G. (2018, 4 september). Podcast ‘Bob’, over de liefde van een dementerende vrouw, wint de allereerste Podcast Award. de Volkskrant. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/podcast-bob-over-de-liefde-van-een-dementerende-vrouw-wint-de-allereerste-podcast-award~bf602698/

BNNVARA. (2017, 10 februari). De Wereld Draait Door. www.npostart.nl. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.npostart.nl/de-wereld-draait-door/10-02-2017/VARA_101381697

Chadd. (z.d.). Wat is kolonialisme? - Mr. Chadd Academy. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.mrchadd.nl/academy/vakken/geschiedenis/kolonialisme-wat-is-het

Design Academy Eindhoven. (z.d.). Lexicon of Design Research. Lexicon of Design Research. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van http://www.lexiconofdesignresearch.com

FROM-FORM. (z.d.). From Form. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van http://www.fromform.nl/#/bob

Het Klokhuis. (2021, 1 maart). Wat betekent identiteit? | Huh?! [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=TMI5LXFsJ9M

Identiteit (eigenheid). (2022, 4 april). In Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Identiteit_(eigenheid)

Modest, W., & Lelijveld, R. (2018). Words matter. Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen.

NPO Kennis. (2022, 4 mei). Hoe werd Indonesië onafhankelijk? Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://npokennis.nl/video/14/hoe-werd-indonesie-onafhankelijk

Omroep NTR. (2018, 22 september). Verborgen Verleden - Verborgen verleden. NTR. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://ntr.nl/Verborgen-Verleden/77/detail/Willie-Wartaal/VPWON_1280996

Redactie KRO-NCRV. (2021, 23 februari). Hoe komt een land aan zijn vlag? Willem Wever. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://willemwever.kro-ncrv.nl/vraag_antwoord/geschiedenis/hoe-komt-een-land-aan-zijn-vlag

Redactie Quest. (2021, 23 april). Waarom is de Nederlandse vlag rood-wit-blauw gestreept? Quest. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.quest.nl/maatschappij/geschiedenis/a25456485/kleuren-betekenis-nederlandse-vlag-rood-wit-blauw/#:%7E:text=Volgens%20de%20meest%20gangbare%20theorie,het%20blauw%20voor%20de%20adel

Rijksmuseum. (2021, 12 februari). Slavernij tentoonstelling. Rijksmuseum.nl. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.rijksmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/afgelopen/slavernij

Rijksmuseum. (2022, 11 februari). REVOLUSI! tentoonstelling. Rijksmuseum.nl. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.rijksmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/afgelopen/revolusi

Tonny Media. (2022, 1 juni). Tonny Media. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://tonnymedia.nl

Van Berlo, D., Van Berlo, D., Van Berlo, D., Van Berlo, D., Van Leeuwen, D., Van Leeuwen, D., Van Berlo, D., Stroeve, J., Van Berlo, D., Van Berlo, D., Okkerse, T., & Van Berlo, D. (z.d.). Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde. Vlaggenkunde. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van http://vlaggenkunde.nl/

Van der Ven, A. (z.d.). Wit huiswerk. Wit huiswerk. Geraadpleegd op 10 juni 2022, van https://www.withuiswerk.nl

YouTube Originals. (2021, 26 februari). Black Renaissance: The Art and Soul of Our Stories | YouTube Originals[Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=aGMVFnnXUpM